ઊંઘમાં કે બેઠા બેઠા પગની નસ ચઢી જાય છે? કારણ જાણીને ચોંકી જશો

રાત્રે મીઠી ઊંઘ ચાલતી હોય અને અચાનક પિંઢળીમાં ચાકૂ જેવી ચીરતી પીડાથી આંખ ખુલ્લી પડી જાય… પગનો માસલ પથ્થર જેમ કઠણ થઈ જાય… હલાવવાનો પ્રયત્ન કરો તો દુખાવો વધારે ટિક્કારો મારે – આવી “નસ ચઢી જવી” નો અનુભવ લગભગ દરેકને થયો હશે, પણ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે આ માત્ર સામાન્ય થાક નહીં, ક્યારેક શરીરમાં ખનિજની ગંભીર ઉણપ, નર્વની પ્રોબ્લેમ કે દવાઓની સાઇડ ઇફેક્ટનું સાઇલેન્ટ એલાર્મ પણ હોઈ શકે છે.  જો વારંવાર ઊંઘમાંથી ઉઠાડી દેતી પગની આ ક્રેમ્પ્સને આજે પણ “સાદી નસ ચઢી ગઈ હશે” કહીને અવગણો છો, તો કદાચ પાછળ છુપાયેલા ડિહાઈડ્રેશન, મેગ્નેશિયમ-પોટેશિયમની ઉણપ, ડાયાબિટીસ, નર્વ કમપ્રેશન જેવા કારણો ધીમે ધીમે પ્રોગ્રેસ કરી રહ્યાં હોય છે.

 

Leg Cramps શું છે અને કોને થાય છે?

પગની નસ ચઢવી એટલે કાફ, પગની પિંડળી, પગનું તળિયું કે જાંઘના માસલમાં અચાનક, અનિયંત્રિત અને બહુ જ દુખાવો કરાવતી સખત સંકોચન (cramp) થવી, જે થોડા સેકન્ડથી લઈ અમુક મિનિટ સુધી રહી શકે છે.આ nocturnal leg cramps ખાસ કરીને રાત્રે ઊંઘ દરમ્યાન વધારે જોવા મળે છે અને 60% જેટલા એડલ્ટ્સે જીવનમાં કોઈને કોઈ વખત તેનો અનુભવ કર્યો હોવાનું નોંધાયું છે.

આવા ક્રેમ્પ્સ વધારે પડતા 40 વર્ષથી ઉપરના લોકો, ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ, ડાયાબિટીસ, નસોની તકલીફ, કિડનીની બીમારી અથવા લાંબા સમય સુધી ઊભા-બેઠા રહેતા લોકોમાં જોવા મળે છે.ઘણી વાર તે “સાદા” હોય છે, પણ ક્યારેક પાછળ સિરિયસ કારણ પણ હોઈ શકે છે, એટલે વારંવાર થતા હોય તો તપાસ અવશ્ય કરાવવી જોઈએ.

કારણો: માત્ર મેગ્નેશિયમની ઉણપ નહિ

નસ ચઢવાની પીઠ પાછળ એક જ કારણ નથી; ઘણી બાબતો સાથે મળી આ પ્રોબ્લેમ વધારતી હોય છે. મુખ્ય કારકોમાં muscle fatigue, નર્વ ડિસફંક્શન, ડિહાઈડ્રેશન અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અસંતુલન (સોડિયમ, પોટેશિયમ, કૅલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ) સામેલ છે.

• ડિહાઈડ્રેશન અને ઈલેક્ટ્રોલાઇટ લોસ: પૂરતું પાણી ન પીવું, વધારે પસીનો આવવો અને પછી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ રીપ્લેસમેન્ટ ન કરવું – માસલ સેલમાં સોડિયમ-પોટેશિયમ બેલેન્સ બગાડી ક્રેમ્પ ટ્રિગર કરી શકે છે.
• મેગ્નેશિયમ, પોટેશિયમ, સોડિયમ, કૅલ્શિયમની ઉણપ: આ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ માસલ કોન્ટ્રાકશન-રિલેક્શન માટે જરૂરી છે; ઉણપથી નર્વ એક્સાઇટેબિલિટી વધી ક્રેમ્પ્સની શક્યતા વધે છે.
• લાંબા સમય સુધી ઊભા કે બેઠા રહેવું: એકજ પોઝિશનમાં કલાકો સુધી રહેતાં બ્લડ ફ્લો ઘટે છે અને માસલ થાકી જતા રાત્રે ક્રેમ્પ્સ વધી શકે છે.
• અન્ય હેલ્થ કન્ડિશન: વેરીકોઝ વેન્સ, પેરીફેરલ આર્ટિરિયલ ડિસીઝ, લંબાર કેનાલ સ્ટેનોસિસ, સિરોહિસ, હેમોડીયા્લિસિસ, ગર્ભાવસ્થા જેવી સ્થિતિઓ સાથે નાઇટ ક્રેમ્પ્સ સંકળાયેલા જોવા મળે છે.
• દવાઓની સાઇડ ઇફેક્ટ: diuretics, statins, સ્ટેરોઇડ્સ, કેટલીક estrogen દવાઓ કેટલાક દર્દીઓમાં leg cramps વધારી શકે છે.

મેગ્નેશિયમ ડિફિશિયન્સી અને leg cramps

મેગ્નેશિયમ માસલ કોન્ટ્રાકશન અને રિલેક્શન બંનેમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે અને તેની ઉણપ નર્વ-માસલ સેલ્સને અત્યંત sensitive બનાવી શકે છે, જેને કારણે ક્રેમ્પ આવવાની પ્રવૃત્તિ વધી શકે છે. કેટલાક રિસર્ચ અનુસાર ખાસ કરીને રાત્રે સીરમ મેગ્નેશિયમ લેવલ નીચું રહેતું હોવાથી nocturnal leg crampsમાં તેનો રોલ હોઈ શકે છે.

ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં સામાન્ય લોકોમાં oral magnesium supplementsથી હંમેશાં જોરદાર ફાયદો મળ્યો એવું સારા પુરાવા નથી, પરંતુ ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ તથા ખરેખર મેગ્નેશિયમ-ડિફિશિયન્ટ વ્યક્તિઓમાં ક્રેમ્પ્સમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે. તેથી “best magnesium supplement for leg cramps” પસંદ કરવા પહેલાં બ્લડ રિપોર્ટ અને ડોકટરની સલાહ લેવી ઉત્તમ છે, ખાસ કરીને કિડની અથવા હૃદય સમસ્યા હોય તો.

ઘરેલુ ઉપાય અને લાઇફસ્ટાઇલ ચેન્જ

વારંવાર leg cramps આવે તો માત્ર પેઈન કિલર પર ભરોસો કરતા પહેલાં દૈનિક જીવનમાં થોડા વૈજ્ઞાનિક બદલાવ ખૂબ મદદરૂપ બની શકે છે. નીચેના પગલા evidence-based છે અને સામાન્ય રીતે સેફ માનવામાં આવે છે.

• પૂરતું હાઇડ્રેશન: દિવસે 6–8 ગ્લાસ પાણી, ગરમી કે હાર્ડ વર્ક હોય તો ઇલેક્ટ્રોલાઇટ ડ્રિન્ક અથવા નેચરલ વિકલ્પ તરીકે નારીઓલ પાણી, છાશ, લીમડું પાણી ઉમેરવું. 
• સૂતા પહેલાં સ્ટ્રેચિંગ: કાફ, હેમસ્ટ્રિંગ અને પગના તળિયાના હળવા સ્ટ્રેચ 5–10 મિનિટ માટે કરવાથી રાત્રીના crampsમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાયો છે.
• લાંબો સમય એક પોઝિશનમાં નહિ: દર 45–60 મિનિટે 2–3 મિનિટ ઊભા થઈને ચાલવું, પગ હલાવવો કે simple calf raises કરવી મદદરૂપ છે.
• ઇલેક્ટ્રોલાઇટ-સમૃદ્ધ ખોરાક: લીલા શાકભાજી, બદામ, અખરોટ, મગફળી, કોળાના બીજ, કેબુલિ ચણા, millets, oats, દહીં, કેળા – બધાંમાં મેગ્નેશિયમ, પોટેશિયમ અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ સારા સ્તરે મળે છે
• ગરમ પાણીની સેંક અને મસાજ: સૂતા પહેલાં ગરમ પાણીથી પગ ધોવું, હોટ વોટર બોટલથી હળવી સેંક અથવા સેસમ ઓઇલથી માસેજ માસલ રિલેક્સેશન માટે ઉપયોગી છે
• ક્રેમ્પ આવતાં જ તાત્કાલિક સ્ટ્રેચ: પગ સીધો કરીને પંજા પોતાની તરફ ખેંચો, પછી ધીમે મુકો; સાથે હળવો મસાજ કરો – બહુ કિસ્સામાં થોડી જ સેકન્ડમાં પીડા ઘટે છે.

ડોકટરને ક્યારે મળવું જરૂરી?

જો leg cramps દરરોઝ કે અઠવાડિયામાં ઘણી વખત થાય, ઘણા મિનિટ સુધી ચાલે, ઊંઘ બગાડે અથવા સાથે પગમાં કમજોરી, સુરીલો ચડો, numbness, چلવામાં તકલીફ, સોજો કે કલર બદલાવ દેખાય તો તરત ડોકટરને મળવું જોઈએ. આવા કિસ્સામાં નર્વ કન્ડક્શન સ્ટડી, બ્લડ ટેસ્ટ (ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ, શુગર, કિડની-લિવર ફંક્શન), વાસ્ક્યુલર એસેસમેન્ટ વગેરે જરૂરિયાત મુજબ કરાવવામાં આવે છે.

જો તમે diuretics, statins, હોર્મોનલ થેરપી અથવા હાઇ ડોઝ હર્બલ/સપ્લીમેન્ટ લઈ રહ્યાં હો, તો સ્વયંભૂ લાંબા ગાળાનો મેગ્નેશિયમ અથવા “muscle cramp cure” પ્રોડક્ટ્સ શરૂ ન કરો, ખાસ કરીને કિડની રોગ હોય તો. અયોગ્ય high magnesium intakeથી કેટલાક રિપોર્ટેડ કેસમાં ગંભીર toxicity અને renal failure સુધી જોવા મળ્યું છે, તેથી medical supervision અત્યંત જરૂરી છે.

FAQ: પગની નસ ચઢવા વિશે પ્રશ્નો

Q1. રાતે પગની નસ ચડે છે, એ હંમેશાં મેગ્નેશિયમ ડિફિશિયન્સીથી જ હોય છે?

નહીં. સ્ટડીઝ દર્શાવે છે કે nocturnal leg crampsમાં મુખ્ય રોલ muscle fatigue અને nerve dysfunctionનો હોય છે, અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ ડિફિશિયન્સી ફક્ત એક શક્ય ફેક્ટર છે. એટલે ફક્ત “મેગ્નેશિયમ ગોળી લઈ લો” પૂરતું સોલ્યુશન નથી; હાઇડ્રેશન, સ્ટ્રેચિંગ, પોસ્ટર અને અંદરની બીમારીનું મૂલ્યાંકન બધું મહત્વનું છે.

Q2. કયા ફૂડથી નેચરલી મેગ્નેશિયમ અને પોટેશિયમ મળે?

લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, બદામ, અખરોટ, મગફળી, કોળાના બીજ, તલ, millets, oats, કાળાં ચણા અને રાજમા મેગ્નેશિયમના સારા સ્ત્રોત છે. પોટેશિયમ માટે કેળા, નારીઓલ પાણી, દહીં, છાશ, સફરજન, નારંગી, લીલા શાકભાજી અને કેટલીક દાળિયો ઉપયોગી છે.

Q3. બેઠા બેઠા લાંબો સમય પછી જ નસ ચડે છે, એ નોર્મલ ગણાય?

લાંબા સમય સુધી એકજ પોઝિશનમાં બેઠા રહેવાથી બ્લડ સર્ક્યુલેશન અને નર્વ ઉપર દબાણ વધે છે, તેથી occasional cramps આવવાનું કોમન છે. જો થોડું ચાલવું, સ્ટ્રેચિંગ અને હાઇડ્રેશનથી સુધારો ન આવે અથવા વારંવાર બહુ તીવ્ર દુખાવો રહે, તો underlying vascular અથવા nerve સમસ્યા માટે તપાસ કરાવવી યોગ્ય છે.

Q4. કયા સમય પર emergency care લેવી જોઈએ?

ક્રેમ્પ સાથે પગ અચાનક ફૂલે, ગરમ થાય, કાળો-વાદળી પડતો દેખાય, સાથે શ્વાસ ચડે, છાતીમાં દુખાવો કે ચક્કર આવે – તો blood clot અથવા heart emergencyનું સંકેત હોઈ શકે છે, તરત hospital જવું જોઈએ. ડાયાબિટીસ, કિડની રોગ, લિવર સિરોહિસ અથવા heart disease ધરાવતા લોકોમાં નવા કે worsen થતા leg crampsને લેવલાઈટ ન લેવી.

Disclaimer: આ લેખ શૈક્ષણિક હેતુ માટે છે. વ્યક્તિગત સારવાર માટે હંમેશાં ક્વોલિફાઇડ ડોક્ટરની સીધી સલાહ લો.